Dalawang taon na mula nang yumao si Bishop Solito Toquero, ngunit sa bawat pag-ikot ng mga araw, tila naririnig ko pa rin ang kanyang tinig—higit lalo sa tuwing kailangan ko ng mga sagot mula sa aming mga kwentuhan noong nabubuhay pa siya. Hindi malakas, may konting kulit ngunit hindi mapilit; isang tinig na may lalim, na parang dumadampi sa kaluluwa. Katulad ng mahinang ihip ng hangin sa dapithapon, nag-iiwan ito ng kapayapaan at paalala: 𝑛𝑎𝑛𝑑𝑖𝑡𝑜 𝑙𝑎𝑛𝑔 𝑎𝑘𝑜, ℎ𝑖𝑛𝑑𝑖 𝑎𝑘𝑜 𝑛𝑎𝑤𝑎𝑙𝑎.

Madalas ko siyang makitang kausap ang mga magsasaka noon. Walang pulpitong naghihiwalay, walang pader ng awtoridad. Nakaupo lamang siya kasama nila, hawak ang tasa ng malamig nang salabat, habang buong-pusong dinadama ang bawat kwento ng hirap at pag-asa. Sa paraang hindi maipaliwanag, gumagaan ang bigat ng mundo kapag kasama siya—parang may himig sa kanyang presensya na hindi mo naririnig, ngunit nananahan sa dibdib. Sa kanyang mga mata, walang mataas o mababa. Lahat ay anak ng Diyos na dapat igalang, pakinggan, at ipaglaban. Kaya nga tunay siyang 𝐎𝐛𝐢𝐬𝐩𝐨 𝐧𝐠 𝐌𝐚𝐬𝐚.

At kapag siya’y nagsalaysay, hindi lamang kuwento ang kanyang iniiwan. Para kang pinapabaunan ng liwanag—maliit, ngunit sapat upang makita ang daan sa gabi ng pagdududa. Ang kanyang mga salita ay parang binhi sa lupa ng ating puso: tumutubo sa katahimikan, nagiging lakas sa panahon ng unos.

At marahil hindi na nakapagtataka—Sol ang kanyang pangalan, na ang ibig sabihin ay araw. At tunay nga: sa bawat kwento niya, may init ng pag-asa, may liwanag na gabay, may sikat na hindi naghihintay ng palakpak ngunit laging naroon upang samahan ka. Kaya hanggang ngayon, bitbit ko ang kanyang mga kwento at ang mga sandali ng aming mahahabang kwentuhan.

At ang kanyang ngiti—hindi lang basta ngiti. Isa itong paalala na ang kabutihan ay posible, at may puwang pa rin ang pag-ibig at katarungan sa mundong madalas sumisigaw ng kabaligtaran. Sa bawat ngiti niya, para bang sinasabi niyang, “𝑀𝑎𝑔𝑝𝑎𝑡𝑢𝑙𝑜𝑦 𝑘𝑎.” Para sa kanya, laging may pag-asa.

Sa dalawang taon mula nang siya’y lumisan, lalo kong nauunawaan na hindi siya talaga nawala. Nananahan siya sa tahimik na alaala—sa mga lakad sa bukirin, sa mahinahong pakikinig, sa bawat taong pinili niyang damayan, at sa bawat paninindigang hinarap niya nang may tapang at lambing.

At sa pagdaan ng panahon, madalas kong isipin: kung siya’y nabubuhay ngayon, hindi siya mananatiling tahimik sa harap ng anumang inhustisya. Maraming nakakakilala sakanya, alam naming may paninindigan siyang ipagpapatuloy. Kung narito siya, maririnig natin siya: malinaw at matatag, pinipiling sabihin ang totoo dahil mahal niya ang bayan.

Nananahan siya sa atin—sa ating pagpupunyagi para sa katarungan, sa ating habag para sa kapwa, sa ating pagnanais na hanapin ang liwanag kahit sa mundong nagluluwal ng lungkot at ligalig.

At sa katahimikan ng ating paggunita, bumabalik ang aral ng kanyang buhay:

“𝐧𝐚 𝐚𝐧𝐠 𝐩𝐚𝐠𝐥𝐢𝐥𝐢𝐧𝐠𝐤𝐨𝐝 𝐬𝐚 𝐃𝐢𝐲𝐨𝐬 𝐚𝐲 𝐥𝐚𝐠𝐢𝐧𝐠 𝐩𝐚𝐠𝐥𝐢𝐥𝐢𝐧𝐠𝐤𝐨𝐝 𝐬𝐚 𝐭𝐚𝐨—𝐚𝐭 𝐚𝐧𝐠 𝐩𝐚𝐠𝐥𝐢𝐥𝐢𝐧𝐠𝐤𝐨𝐝 𝐬𝐚 𝐭𝐚𝐨 𝐚𝐲 𝐥𝐚𝐠𝐢𝐧𝐠 𝐩𝐚𝐠-𝐢𝐛𝐢𝐠.”

At sa pag-ibig, ang mga tulad niya ay hindi kailanman naglalaho. Mananatili sila—tulad ng tinig na dumarampi sa hangin sa dapithapon, tahimik ngunit totoo, buhay sa bawat pusong pumipiling ipagpatuloy ang landas na kanilang tinahak.

Maraming salamat Bishop Sol, isang mataas na pagpupugay!